NEWSLETTER NR 2 – LISTOPAD/GRUDZIEŃ 2004
Ośrodek Badawczy Adwokatury
im. Witolda Bayera
Komisja Szkolenia Aplikantów
przy Okręgowej Radzie Adwokackiej
w Warszawie
I. Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustawa. (Dz.U. z 2004 r. nr 162, poz. 1691).
Jednym z celów ustawy jest dostosowanie brzmienia przepisu art. 84 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do przepisów Konstytucji. Przepis ten bowiem w obecnym brzmieniu został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 kwietnia 2003, sygn. akt K 18/02 (Dz.U. nr 83 poz. 772) uznany za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim wyłącza prawo mężczyzny będącego biologicznym dziecka do dochodzenia ojcostwa. Nowela wprowadza nowe brzmienie tego przepisu stanowiąc, iż sądowego ustalenia ojcostwa może żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec dziecka. Domniemany ojciec wytacza powództwo o ustalenia ojcostwa przeciwko dziecku i matce, a gdy matka nie żyje – przeciwko dziecku. Zgodnie z przepisem § 4 art. 84 k.r.o. w razie śmierci dziecka, które było powodem w sprawie o ustalenie ojcostwa, ustalenia mogą dochodzić zstępni dziecka.
Skutkiem wprowadzonych powyżej zmian są zmiany dotyczące przepisów postępowania cywilnego w zakresie dotyczącym dochodzenia ojcostwa przez domniemanego ojca. Ustawa wprowadza do k.p.c. nowy art. 454 [1], zgodnie z którym powództwo wzajemne o ustalenie ojcostwa jest niedopuszczalne, lecz strona pozwana w sprawie o ustalenie ojcostwa może jednak również żądać ustalenia ojcostwa. § 2 tego przepisu rozstrzyga istniejące w tym zakresie wątpliwości stanowiąc, że w czasie trwania procesu o ustalenie ojcostwa nie może być wszczęta odrębna prawa o ustalenie ojcostwa.
Nowy art. 456 § 3 k.p.c. stanowi, że w sprawie o ustalenie ojcostwa postępowania umarza się, jeżeli dziecko było powodem lub pozwanym i nie pozostawiło zstępnych. W razie śmierci dziecka będącego powodem sąd zawiesza postępowanie, jeśli dziecko pozostawiło zstępnych, a jeśli zstępni w ciągu sześciu miesięcy od dnia wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania nie zgłoszą wniosku o jego podjęcie, sąd umorzy postępowanie.
Ustawa wprowadza także szereg zasadniczych zmian w odniesieniu do przepisów regulujących stosunki majątkowe między małżonkami. Dotychczasowy Dział III Tytułu I k.r.o. zatytułowany: „Stosunki majątkowe między małżonkami” zmienił brzmienie na: „Małżeńskie ustroje majątkowe”, wprowadzając rozróżnienie na :
1) ustawowy ustrój małżeński,
2) umowne ustroje małżeńskie,
3) przymusowy ustrój małżeński.
1) Ustawowy ustrój małżeński uregulowany jest w Rozdziale I Działu III, którego tytuł z brzmienia: „Wspólność ustawowa” zmienił brzmienie na: „Ustawowy ustrój małżeński”.
W Rozdziale tym wprowadzono definicję majątku wspólnego i majątku osobistego, rezygnując z posługiwania się pojęciem „odrębnego majątku każdego z małżonków”. Majątek wspólny obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w trakcie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub jednego z nich. Natomiast przedmioty nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Katalog tych przedmiotów i praw został zawarty w nowym art. 33 k.r.o. Katalog ten został zmieniony w porównaniu z dotychczasowym brzmieniem tego przepisu. Ustawodawca wyraźnie zaznaczył, iż do majątku osobistego każdego z małżonków należą także: „prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom”. Wyłączono natomiast z katalogu przedmiotów i praw należących do majątku osobistego małżonka rentę należną z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej oraz przedmioty majątkowe służące do wykonywania pracy zarobkowej.
Jednakże w odniesieniu do przedmiotów służących do wykonywana zawodu, chociaż od wejścia w życie Ustawy będą one należeć do majątku wspólnego małżonków, to ustawodawca wprowadził samodzielny zarząd tymi przedmiotami przez małżonka, któremu one służą.
Dotychczasowy punkt 3 art. 33 k.r.o. stanowiący, że przedmioty nabyte ze środków uzyskanych w zamian za przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej lub w zamian za przedmioty nabyte przez dziedzicznie, zapis lub darowiznę, należą do majątku odrębnego został przeniesiony na koniec katalogu wymienionego w art. 33 k.r.o., co oznacza, iż przedmioty nabyte w zamian za wszystkie kategorie przedmiotów i praw wymienionych w tym przepisie należą do majątku osobistego małżonka.
Ustawa wprowadza do k.r.o. art. 34 [1] stanowiący, że każdy z małżonków jest uprawniony do współposiadania rzeczy wchodzących w skład majątku wspólnego oraz do korzystania z nich w takim zakresie, jaki da się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez drugiego małżonka. Natomiast nowy art. 28 [1] ustanawia regułę, iż jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenie potrzeb rodziny. Przepis ten stosuje się odpowiednio do przedmiotów urządzenia domowego.
Ustawa wprowadza zmiany w zakresie dotyczącym zarządu majątkiem wspólnym, które polegają na rezygnacji z dotychczasowego rozróżnienia na czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczające ten zakres. Ustawa wprowadza generalną zasadę, że każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, a wyjątki polegające na wymogu uzyskania zgody drugiego małżonka na dokonanie czynności muszą być wyraźnie przewidziane przez przepis. Przepisem takim jest nowy art. 37 § 1 k.r.o., który wymienia enumeratywnie, że zgoda drugiego małżonka jest potrzebna do dokonania:
1) czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania pożytków,
2) czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal,
3) czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa,
4) darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.
Dotychczasowe § 1, 2 i 3 art. 37 k.r.o. stanowią odpowiednio § 2, 3 i 4 tego przepisu.
Ustawa wprowadza także zasadnicze zmiany w odniesieniu do możliwości zaspokojenia się wierzyciela jednego małżonka uregulowane w art. 41 k.r.o. Nowy § 1 tego przepisu stanowi, iż wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka. Natomiast w przypadku braku takiej zgody lub w przypadku powstania zobowiązania nie wynikającego z czynności prawnej (np. odpowiedzialność deliktowa), wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, wynagrodzenia za pracę lub innych dochodów, korzyści uzyskanych z praw autorskich, praw pokrewnych, prawa własności przemysłowej oraz innych praw twórcy, a jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa.
Ustawa rozszerza także możliwość żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym przez spadkobierców małżonka. Spadkobierca może bowiem wystąpić z takim roszczeniem także wtedy, gdy zmarły małżonek będący spadkodawcą wystąpił z żądaniem orzeczenia separacji.
W odniesieniu do regulacji dotyczącej rozliczenia wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty ustawa wyłącza z obowiązku zwrotu wydatki i nakłady konieczne na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Natomiast obowiązek zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku osobistego jednego z małżonków na majątek wspólny nie obejmuje wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności (art. 45 k.r.o.). Ustawodawca w nowym brzmieniu art. 46 k.r.o. uregulował wyraźnie, że od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego, a do działu - tak jak dotychczas - przepisy o dziale spadku.
2) Umowne ustroje majątkowe reguluje Rozdział II Działu III Tytułu I k.r.o., któremu z brzmienia: „Zmiana lub wyłączenie wspólności ustawowej” nadano brzmienie: „Umowne ustroje majątkowe”.
Art. 47 § 1 k.r.o. w nowym brzmieniu stanowi, że małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dochodów (nie ma zatem już mowy o „wyłączeniu” wspólności ustawowej). § 2 tego artykułu wyraźnie stanowi, że umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona lub rozwiązana, a w razie jej rozwiązania w trakcie trwania małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej.
W wyniku omawianej nowelizacji k.r.o. zrezygnowano z pojęcia: „wspólność umowna” wprowadzając na jego miejsce pojęcie: „wspólności majątkowej”, którą należy odróżnić od „wspólności ustawowej” obejmującej majątek wspólny małżonków wynikający z ustawowego ustroju małżeńskiego.
Katalog praw i przedmiotów, których nie można objąć umowną wspólnością majątkową (art. 49 k.r.o.) rozszerzono o przedmioty majątkowe, które przypadają małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny oraz o prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. W konsekwencji wyłączono możliwość zastrzeżenia przez spadkodawcę lub darczyńcę, iż przedmioty majątkowe przypadające jednemu z małżonków z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny nie wejdą do wspólności (dotychczasowy § 3 art. 49 k.r.o.).
Całkowicie nowym rozwiązaniem jest wprowadzenie do k.r.o. rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Dorobkiem każdego z małżonków jest wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej, a jeżeli umowa nie stanowi inaczej, przy obliczaniu dorobku pomija się przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem umowy majątkowej i wymienione w art. 33 pkt. 2, 5-7, 9 oraz przedmioty nabyte w zamian. Dolicza się natomiast:
1) darowizny dokonane przez jednego z małżonków, z wyłączeniem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków oraz drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób,
2) usług świadczonych osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka,
3) nakładów i wydatków na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka.
Dorobek oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen z chwili rozliczania.
Po ustaniu rozdzielności majątkowej małżonek, którego dorobek jest mniejszy, może żądać obowiązku wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków, a w razie braku porozumienia między stronami co do wysokości lub sposobu rozstrzyga sąd. W razie śmierci jednego z małżonków wyrównanie dorobków następuje między jego spadkobiercami a małżonkiem pozostałym przy życiu. Również spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z żądaniem zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków, lecz tylko wtedy, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.
3) Przymusowy ustrój majątkowy reguluje Rozdział III Działu III Tytułu I. Tytuł tego Rozdziału zmieniono nadając mu brzmienie: „Przymusowy ustrój majątkowy” i rezygnując z dotychczasowego brzmienia: „Ustanie wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa”.
Nowy art. 52 § 1 k.r.o. stanowi, iż z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Tym samym zrezygnowano z pojęcia „zniesienie przez sąd wspólności majątkowej”. Rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia, a w wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności, jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu.
Ustawa stanowi nadto, iż rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa, nie tylko - jak to było dotychczas - w razie ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków, lecz także w razie ogłoszenia jego upadłości. Uregulowano także, iż w razie uchylenia ubezwłasnowolnienia, a także umorzenia, ukończenia lub uchylenia postępowania upadłościowego między małżonkami powstaje ustawowy ustrój małżeński.
Ustawa wprowadza także bardzo ważne zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego w zakresie postępowania egzekucyjnego.
Nowy art. 776 [1] k.p.c. ustanawia zasadę, że tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi pozostającemu w związku małżeńskim jest podstawą do prowadzenia egzekucji nie tylko z majątku osobistego dłużnika, lecz także z pobranego przez niego wynagrodzenia za pracę lub z innych dochodów oraz z korzyści uzyskanych z praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy. Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, mocą której rozszerzono wspólność majątkową, nie wyłącza prowadzenia egzekucji z tych składników majątku, które należałyby do majątku osobistego, gdyby umowy takiej nie zawarto. Jeżeli jednak umowa majątkowa małżeńska była skuteczna względem wierzyciela dłużnik i jego małżonek mogą bronić się w trybie powództw przeciwegzekucyjnych. Zasady te dotyczą także sytuacji, gdy egzekucja jest prowadzona na podstawie samego tytułu egzekucyjnego.
Bardzo ważna jest zmiana brzmienia art. 787 k.p.c., który w nowym brzmieniu ustanawia zasadę, że tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim sąd nada klauzulę wykonalności także przeciwko jej małżonkowi z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą dłużnika. Zniesiono zatem w tym zakresie obowiązek wysłuchana małżonka dłużnika przed nadaniem klauzuli wykonalności oraz nie powtórzono zapisu objętego obecnym § 2 art. 787 k.p.c.. Małżonkowi dłużnika powstaje zatem jedynie obrona w trybie powództw przeciwegzekucyjnych (art. 840 [1] k.p.c.).
Jeżeli natomiast wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, iż wierzytelność stwierdzona tytułem egzekucyjnym postała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, sąd nada klauzule wykonalności takiemu tytułowi także przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem jego odpowiedzialności do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonków (art. 787 [1]).
Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie wyłącza nadania klauzuli wykonalności w trybie powołanych powyżej przepisów art. 787 i 787 [1] k.p.c. oraz prowadzenia na podstawie tak powstałego tytułu wykonawczego egzekucji do tych składników, które należałyby do majątku wspólnego, gdyby umowy majątkowej nie zawarto. Jeżeli umowa była skuteczna wobec wierzyciela, małżonek może się bronić w trybie powództw przeciwegzekucyjnych (art. 787 [2] k.p.c.). Jednakże komornik wstrzyma się z prowadzeniem egzekucji, jeżeli przed jej rozpoczęciem dłużnik lub jego małżonek podniesienie zarzut wynikający z umowy małżeńskiej oraz przedłoży nie budzący wątpliwości dowód na piśmie, że zawarcie umowy majątkowej oraz jej rodzaj były wierzycielowi wiadome. Komornik jest jednak obowiązany podjąć czynności, które umożliwią dokonanie czynności w przyszłości oraz zawiadomić niezwłocznie wierzyciela o przyczynach wstrzymania czynności egzekucyjnych. Na żądanie wierzyciela komornik niezwłocznie dokona czynności, która uległa wstrzymaniu (art. 822 k.p.c.).
Nie może ulegać, iż przedstawione powyżej zmiany przepisów egzekucyjnych w sposób jednoznaczny zmierzają w kierunku wzmocnienia ochrony wierzyciela, co przy obecnie istniejącej opieszałości postępowania egzekucyjnego należy uznać za zmianę korzystną. Jednakże nowe przepisy nie będą stosowane bezpośrednio od dnia wejście w życie bowiem, zgodnie z przepisami przejściowymi Ustawy, jeżeli roszczenie powstało przed wejściem w życie Ustawy, egzekucję prowadzi się według przepisów dotychczasowych!
Ustawa wprowadza także zmianę w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych ustanawiając zasadę, iż przepisów tej ustawy nie stosuje się do przychodów z tytułu podziału wspólnego majątku małżonków w wyniku ustania lub ograniczenia małżeńskiej wspólności majątkowej oraz przychodów z tytułu wyrównania dorobków po ustaniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej lub śmierci jednego z nich.
Ustawa weszła w życie 20 stycznia 2005 r., a jej przepisy stosuje się do stosunków w niej unormowanych, chociażby powstały przed jej wejściem w życie. Jednakże :
1) w stosunkach majątkowych wynikających w dniu wejścia w życie ustawy z wspólności ustawowej, składniki majątkowe istniejące w dniu wejścia w życie ustawy zalicza się do majątku wspólnego albo do majątków osobistych, stosownie do przepisów ustawy,
2) w stosunkach majątkowych wynikających w dniu wejścia w życie ustawy z umowy majątkowej małżeńskiej stosuje się nadal przepisy obowiązujące w czasie zawierania umowy, ale strony mogą zmienić ustrój majątkowy stosownie do nowych przepisów,
3) jeżeli stosunki majątkowe małżeńskie w dniu wejścia w życie ustawy nie wynikały, ani z ustawy, ani z umowy, między małżonkami istnieje przymusowy ustrój majątkowy w rozumieniu ustawy.
Nadto przepisy dotychczasowe stosuje się do:
1) oceny skutków czynności zobowiązujących lub rozporządzających małżonków i ich odpowiedzialności za zobowiązania sprzed wejścia w życie ustawy,
2) wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania jednego małżonka powstałe przed wejściem w życie ustawy,
2) podziału majątku wspólnego małżonków i do zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku wspólnego na majątek osobisty i odwrotnie, jeżeli wspólność majątkowa małżeńska ustała przed wejściem ustawy w życie.
Opracowała adw. Anna Patocka-Sekulska
II. Konwencja znosząca wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych.
W dniu 18 sierpnia 2004 roku Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej ratyfikował Konwencję znoszącą wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, zwaną dalej Konwencją. Przystąpienie do Konwencji w dobie wejścia Rzeczpospolitej Polskiej do Unii Europejskiej oraz zwiększającego się obrotu prawnego między Rzeczpospolitą Polską a stronami Konwencji wydaje się konieczne ze względu na uproszczenie procedur legalizacyjnych. Zauważyć należy, że wśród obecnych państw – członków Unii Europejskiej tylko Polska i Dania, która w ogóle nie wymaga legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych przedstawianych na jej terytorium, nie są związane postanowieniami Konwencji.
Konwencja, została sporządzona w Hadze 5 października 1961 r., a weszła w życie 24 stycznia 1965 r. Jest ona aktem prawnym, na mocy którego jej strony są zwolnione z obowiązku legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych. W rozumieniu Artykułu 2 Konwencji legalizacja oznacza jedynie czynność, poprzez którą przedstawiciel dyplomatyczny lub urzędnik konsularny państwa, w którym dokument ma być przedłożony, poświadcza autentyczność podpisu, charakter, w jakim działała osoba popisująca dokument i, w razie potrzeby, tożsamość pieczęci lub stempla, którym jest on opatrzony. Konwencja wyraźnie określa pojecie dokumentów urzędowych, co do których znosi wymóg legalizacji, są to dokumenty pochodzące od organu lub urzędnika sądowego, prokuratora, sekretarza sądowego lub urzędnika dokonującego doręczeń, dokumenty administracyjne, akty notarialne, urzędowe zaświadczenia umieszczane na dokumentach podpisanych przez osoby działające w charakterze prywatnym, takie jak urzędowe zaświadczenia stwierdzające zarejestrowanie dokumentu lub fakt jego istnienia w określonej dacie oraz urzędowe i notarialne poświadczenia podpisów. Konwencja jednakże nie obejmuje zakresem swojego działania dokumentów sporządzonych przez przedstawicieli dyplomatycznych lub urzędników konsularnych, jak również dokumentów administracyjnych, dotyczących bezpośrednio transakcji handlowych lub operacji celnych.
1) Apostille
Konwencja całkowicie znosząc wymóg legalizacji dokumentów urzędowych sporządzonych na terytorium jednej ze stron Konwencji, które mają być przedłożone na terytorium innego państwa – strony, jednocześnie wprowadza obowiązek wystawienia przez władze państwa, z którego pochodzi dokument pojedynczego poświadczenia, zwalniającego z jakichkolwiek dalszych poświadczeń. Poświadczenie to Konwencja nazywa “apostille”.
Apostille zgodnie z Artykułem 4 Konwencji powinno być sporządzone według wzoru stanowiącego załącznik do Konwencji oraz dołączone do dokumentu lub umieszczone na samym dokumencie. Każde z państw - stron Konwencji wyznacza odpowiednie władze, które są upoważnione do wydawania apostille, jeśli krajem pochodzenia takiego dokumentu jest właśnie to państwo. Apostille jest wydawane na wniosek osoby, która podpisała dokument bądź na wniosek posiadacza dokumentu. Jeśli zostanie prawidłowo wypełnione będzie stanowiło potwierdzenie autentyczności podpisu, charakteru, w jakim działała osoba, która złożyła podpis oraz tożsamości pieczęci, którą dokument jest opatrzony. Należy jednak zauważyć, że na podstawie Artykułu 5 Konwencji podpis, pieczęć lub stempel na apostille zwolnione są z wszelkiego poświadczenia. Właściwe władze, wyznaczone przez każde z umawiających się państw Konwencji nadaje apostille numer i rejestruje, co jest szczególnie ważne, ponieważ na wniosek każdej zainteresowanej strony organ, który wydał apostille jest zobowiązany do sprawdzenia zbieżności danych zawartych w apostille i danych zawartych w rejestrze lub kartotece, do której apostille zostało wpisane.
Istotnym jest, że na mocy Artykułu 3 Konwencja przewiduje zwolnienie z obowiązku dołączenia apostille jeśli ustawy, inne przepisy, praktyka obowiązująca w państwie, w którym dokument jest sporządzany lub umowa zniosły, uprościły lub zwolniły dokument z legalizacji (np. na podstawie umowy między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Austrii o wzajemnych stosunkach w sprawach z zakresu prawa cywilnego oraz o dokumentach podpisanej w Wiedniu dnia 11 grudnia 1963 r. Dz.U. z 1974 r. Nr 6, poz. 33 ze zm.). Natomiast jeżeli traktat, konwencja lub umowa zawarta między kilkoma stronami Konwencji zawiera postanowienia poddające poświadczenie podpisu, pieczęci lub stempla czynnościom opatrzonym większym rygorem niż przewidziane w Konwencji, ta będzie miała pierwszeństwo przez takimi postanowieniami.
2) Stosowanie postanowień Konwencji przez Rzeczpospolita Polską
Aby Konwencja weszła w życie w Rzeczpospolitej Polskiej musi upłynąć 60 dni od złożenia dokumentu ratyfikacyjnego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Niderlandów. Po wejściu w życie Polska będzie mogła przystąpić do Konwencji, a dokument przystąpienia winien być złożony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Niderlandów. Jednakże każde państwo będące obecnie jej stroną będzie mogło, na podstawie dyspozycji Artykułu 12 Konwencji, w ciągu 6 miesięcy od otrzymania powiadomienia o przystąpieniu Rzeczpospolitej Polskiej do Konwencji i możliwości wniesienia sprzeciwu oraz o dacie, w której takie przystąpienie staje się skuteczne wyrazić sprzeciw, co do jej przystąpienia do Konwencji. Zatem przystąpienie będzie skuteczne wyłącznie w stosunkach między Polską a państwami, które w tym okresie nie zgłoszą sprzeciwu.
Przystąpienie Rzeczpospolitej Polskiej do Konwencji będzie wymagało wyznaczenia władzy właściwej do wydawania apostille. Obecna praktyka państw będących stronami Konwencji wskazuje, że obowiązki wynikające z Konwencji wykonują zazwyczaj ministerstwa spraw zagranicznych. Państwa członkowskie Konwencji przez organy wyznaczone do wydawania apostille, zazwyczaj pobierają opłaty za tę czynność, które kształtują się od 1 do nawet 130 euro. Są jednak takie państwa, które nie pobierają opłaty za wydania apostille. W Rzeczpospolitej Polskiej prawdopodobnie opłata za wydanie apostille nie przekroczy 15 euro, jednakże by organ wyznaczony do wydawania apostille, którym prawdopodobnie będzie minister właściwy do spraw zagranicznych, mógł taką opłatę pobierać niezbędne jest wydanie przepisów upoważniających do tego Ministerstwo Spraw Zagranicznych.
Po upływie 6 - miesięcznego terminu na zgłaszanie sprzeciwów, zgodnie z Artykułem 12 Konwencji, aby ta weszła w życie pomiędzy Polską a państwami, które nie zgłosiły sprzeciwu, musi upłynąć kolejne 60 dni. Zatem, wizja stosowania przepisów Konwencji jest dość odległa, przynajmniej na około 9/10 miesięcy.
Opracowała mgr Gracjana Jakubowska
III Wyroki Trybunału Konstytucyjnego
1) Wyrokiem z 27 października 2004r., sygn. akt SK 1/04 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż nie jest zgodny z Konstytucją przepis art. 4011 k.p.c., zgodnie z którym po stwierdzeniu przez ten Trybunał niezgodności z ustawą zasadniczą normy, na której sądy oparły wcześniej swoje orzeczenia, można żądać wznowienia postępowania jedynie wówczas, gdy zakończyła się ona wyrokiem. Natomiast taka możliwość nie istnieje, zgodnie z brzmieniem przepisu, gdy sprawa została zakończona postanowieniem.
Wyrok TK odwołuje się do normy art. 190 ust. 4 ustawy zasadniczej, zgodnie z którym po korzystnym wyroku Trybunału Konstytucyjnego można żądać wznowienia spawy zakończonej prawomocnym orzeczeniem sądowym, ostateczną decyzją administracyjną lub innym rozstrzygnięciem. Norma ta bowiem nie eliminuje możliwości żądanie wznowienia postępowania zakończonego postanowieniami.
Wejście w życie wyroku zostało odroczone o 12 miesięcy, co ma umożliwić ustawodawcy zmianę stanu prawnego niezgodnego z ustawą zasadniczą.
2) Wyrokiem z 3 listopada 2004 r. sygn. akt K 18/03 Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konstytucją aż dziewięć przepisów Ustawy z dnia 28 października 2002 o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny popełnione pod groźbą kary (Dz.U. nr 197 poz. 1661) .
I tak Trybunał orzekł, iż niezgodny z Konstytucją jest art. 4 ustawy i związany z nim art. 36. Na mocy tych przepisów podmiot zbiorowy ponosi odpowiedzialność, jeżeli wcześniej za czyn zabroniony została prawomocnie skazana osoba fizyczna:
1) działająca w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnienia obowiązku,
2) dopuszczona do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w punkcie 1,
3) działająca w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby, o której mowa w punkcie 1,
4) będąca przedsiębiorcą.
Sąd orzekający w przedmiocie wniosku o pociągnięcie do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest związany wyrokiem skazującym wyżej wymienionych osób fizycznych.
Jednakże ani przepisy k.p.k., ani przepisy ustawy nie dopuszczają możliwości występowania w procesie przeciwko osobie fizycznej podmiotu zbiorowego, który to proces ma zasadnicze i decydujące znaczenie dla odpowiedzialności tego podmiotu. Trybunał uznał zatem, że takie rozwiązanie narusza podstawową zasadę postępowania karnego- prawo tego podmiotu do obrony, a zatem jest niezgodne z art. 42 ust. 2 Konstytucji. W ocenie Trybunału sprzeczne z ustawą zasadniczą jest również istnienie odpowiedzialności firmy, mimo iż nie ma ona wpływu na istnienie popełnienie czynu zabronionego przez osobę fizyczną będącą przedsiębiorcą.
Nadto zgodnie z ustawą odpowiedzialność tego podmiotu jest dopuszczalna nawet, gdy wobec osoby fizycznej warunkowo umorzono postępowanie lub umorzono postępowanie z powodu okoliczności wyłączających ściganie sprawcy. Trybunał stwierdził, że skoro dana okoliczność stanowi ujemną przesłankę odpowiedzialności osoby fizycznej, to nie może ona być jednocześnie dodatnią przesłanką odpowiedzialności podmiotu zbiorowego.
Trybunał uznał za niezgodny z Konstytucją także przepis art. 5 ustawy, zgodnie z którym firma ponosi odpowiedzialność za niedochowanie należytej staranności w wyborze osoby, która potem popełniła przestępstwa. W tym przypadku, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, odpowiedzialność oparta na zasadzie tzw. winy organizacyjnej jest ujęta zbyt szeroko.
Niezgodne z Konstytucją są także przepisy dotyczące wymiaru kar pieniężnych - art. 7, 17, 18, 20, 21 ustawy, bowiem kryteria wymiaru kar nie zostały jasno określone. W przepisach tych pojawia się bowiem pojęcie przychodów i wydatków, które są różnie zdefiniowane w różnych ustawach. TK podniósł także, że uzależnienie wysokości kary od przychodu zrywa związek między czynem a wysokością kary za niego.
Ostatnim przepisem uznanym przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją jest art. 33 Ustawy przewidując uczestnictwo w postępowaniu osoby wchodzącej w skład organu uprawnionego do reprezentowania podmiotu zbiorowego. Trybunał orzekł, że przepis ten jest zbyt ogólnikowy i nie określa w sposób wystarczająco precyzyjny pozycji tego podmiotu w procesie.
W ustnym uzasadnieniu wyroku Trybunał podkreślił, że odpowiedzialność podmiotów zbiorowych nie jest typową odpowiedzialnością karną. Nadto potwierdził, iż odpowiedzialność ta może dotyczyć tylko czynów popełnionych przez osobę fizyczną po dniu wejścia w życie ustawy, tj. po 28 listopada 2003 r.
Niekonstytucyjne przepisy będą obowiązywały do końca czerwca 2005 r.
Szczegóły można znaleźć na stronie: www.trybunal.gov.pl
Opracowała: adw. Anna Patocka-Sekulska